Dầu Cầu, Dầu Hộp Số Máy Xúc Đào Liên Hợp: Vì Sao Không Thể Đổ Đại GL-5 80W-90 Cho Cầu Có Phanh Ướt
Dầu cầu JCB 3CX dùng dầu gì? Câu trả lời ngắn: cầu sau có phanh ướt ngâm dầu phải dùng loại dầu bánh răng có phụ gia điều chỉnh ma sát, đúng tiêu chuẩn JCB ghi trong bảng bôi trơn. Dầu cầu ô tô GL-5 80W-90 thông thường không phải lựa chọn mặc định. Muốn chắc chắn, hãy tra sổ tay vận hành theo số khung của máy, vì cầu trước, cầu sau và hộp số mỗi khoang có thể cần một loại dầu khác nhau.
Máy xúc đào liên hợp có những khoang dầu truyền động nào?
Một chiếc máy xúc đào liên hợp như JCB 3CX, 4CX có nhiều khoang dầu truyền động tách biệt. Thợ hay gọi chung là "dầu cầu, dầu số", nhưng mỗi khoang làm việc rất khác nhau:
- Cầu trước: có bộ vi sai, có thể có giảm tốc đầu cầu. Tùy đời máy, cầu trước có thể không có phanh.
- Cầu sau: chịu tải chính, trên 3CX thường tích hợp phanh đĩa ướt ngâm trong dầu cầu, như đĩa phanh ướt JCB 458/20285.
- Giảm tốc bánh (hub, final drive): cụm bánh răng hành tinh ở hai đầu cầu, có nút châm và nút xả riêng hoặc thông với khoang cầu tùy thiết kế.
- Hộp số: 3CX có bản SynchroShuttle, bản Powershift và bản AutoShift tùy cấu hình. Bản powershift đi kèm biến mô thủy lực, ví dụ cụm biến mô JCB 04/500100.
Ba nhóm này cần ba kiểu dầu khác nhau. Đổ chung một thùng cho tất cả là lỗi phổ biến nhất mà Tam Hoàng Minh gặp ở các đội máy.
Cấp API GL-4, GL-5 và độ nhớt 80W-90 nghĩa là gì?
Cấp API GL: nói về khả năng chịu tải
Cấp GL của API phân loại dầu bánh răng theo mức phụ gia cực áp (EP). GL-4 dùng cho bánh răng tải vừa. GL-5 có hàm lượng phụ gia EP cao hơn, dành cho bánh răng hypoid trong vi sai chịu va đập và tải nặng. Phụ gia EP tạo màng bảo vệ, chống hàn dính và rỗ mặt răng khi áp lực tiếp xúc rất lớn.
Độ nhớt SAE 80W-90: nói về độ đặc theo nhiệt độ
80W-90 là cấp độ nhớt đa cấp theo SAE J306. Số "80W" chỉ khả năng chảy khi trời lạnh, số "90" chỉ độ đặc khi nóng. Ví dụ, Idemitsu Gear GL-5 SAE 80W-90 công bố độ nhớt khoảng 14 cSt ở 100°C và chỉ số độ nhớt 110 theo bảng chỉ tiêu của hãng.
Còn dầu bánh răng EP 220?
Dầu bánh răng EP 220 là dầu công nghiệp, phân cấp theo ISO VG 220 (độ nhớt ở 40°C), tiêu chuẩn DIN 51517-3 CLP. Ví dụ Vipec Gear Alpha EP 220 dành cho hộp giảm tốc công nghiệp kín. Đây là hệ phân loại khác hẳn API GL và SAE, không tự đổi qua lại với dầu cầu xe nếu sổ tay không cho phép.
Điểm mấu chốt: GL-5 chỉ nói dầu chịu tải tốt. Nó không nói gì về việc dầu có hợp với phanh ướt hay không.
Dầu cầu phanh ướt khác dầu cầu thường thế nào?
Phanh ướt gồm các lá đĩa ma sát và đĩa thép xếp xen kẽ, ngâm trong dầu cầu. Dầu vừa bôi trơn bánh răng vừa làm mát đĩa phanh. Vì vậy dầu trực tiếp quyết định hệ số ma sát giữa các lá đĩa.
Dầu cho cầu phanh ướt được pha thêm phụ gia điều chỉnh ma sát (friction modifier). Tài liệu kỹ thuật về phanh ngâm dầu mô tả hiện tượng "chatter": mô-men phanh dao động mạnh, gây rung và phát ra tiếng kêu ken két. Phụ gia ma sát giúp lá phanh bám êm, không giật. JCB cũng ghi rõ dầu cầu sau của hãng được làm ra để giảm tiếng rít và rung giật ở phanh ướt.
Khi đổ dầu cầu ô tô GL-5 thông thường vào cầu phanh ướt, hay gặp:
- Phanh kêu rít, kêu "két két" khi rà phanh, nhất là lúc dầu còn nguội.
- Phanh rung, giật, cảm giác bàn đạp không đều.
- Lá phanh nóng hơn, có thể chai bố và mòn nhanh về lâu dài.
Ngược lại, phụ gia ma sát cũng không phải cứ nhiều là tốt. Các nghiên cứu cho thấy giảm rung quá mức có thể làm giảm lực phanh. Đó là lý do hãng máy tự định ra tiêu chuẩn dầu riêng. Tam Hoàng Minh không tự chỉ định sản phẩm thay thế cho cầu phanh ướt khi chưa đối chiếu với sổ tay của máy.
Dầu hộp số máy xúc đào liên hợp powershift có biến mô khác dầu cầu ra sao?
Hộp số powershift làm việc theo nguyên lý khác hẳn cầu. Biến mô truyền lực bằng dòng dầu. Các bộ ly hợp đĩa trong hộp số đóng ngắt bằng áp suất dầu. Dầu ở đây phải:
- Đủ loãng để bơm tạo áp nhanh, chuyển số dứt khoát.
- Có đặc tính ma sát hợp với lá ly hợp, tránh trượt số hay giật số.
- Chịu nhiệt tốt vì biến mô sinh nhiệt lớn khi máy ủi, xúc nặng.
Vì thế JCB dùng dòng dầu truyền động riêng cho powershift, biến mô và hệ thủy lực, thường ở dạng độ nhớt thấp kiểu 10W. Đổ dầu bánh răng 80W-90 vào hộp số powershift làm dầu quá đặc. Hậu quả có thể là chuyển số chậm, biến mô nóng, máy yếu. Hộp số SynchroShuttle đời cũ lại có thể dùng loại dầu khác nữa. Tất cả phụ thuộc vào đời máy.
| Khoang dầu | Bộ phận làm việc trong dầu | Yêu cầu chính của dầu | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|---|
| Cầu sau có phanh ướt | Bánh răng vi sai + đĩa phanh ma sát | Chịu tải EP + phụ gia điều chỉnh ma sát theo tiêu chuẩn hãng | Đổ dầu cầu ô tô GL-5 thường |
| Cầu trước / giảm tốc bánh không phanh | Bánh răng hypoid, bánh răng hành tinh | Thường là dầu bánh răng cấp GL-5, độ nhớt theo sổ tay | Châm thiếu, không xả giảm tốc bánh |
| Hộp số powershift + biến mô | Biến mô, ly hợp thủy lực | Dầu truyền động độ nhớt thấp, đặc tính ma sát cho ly hợp | Đổ dầu bánh răng 80W-90 |
Cách tra đúng dầu cầu JCB 3CX: sổ tay, nhãn trên cầu, số khung
- Đọc số khung (VIN/PIN) trên tấm nhãn máy. Cùng tên 3CX nhưng mỗi đời có thể dùng cầu và hộp số khác nhau.
- Mở bảng bôi trơn (Fluids, Lubricants and Capacities) trong sổ tay vận hành. Bảng ghi tên dầu, tiêu chuẩn và dung tích cho từng khoang.
- Xem nhãn hoặc mã dập trên vỏ cầu để biết cầu có phanh ướt hay không, và là cầu của nhà sản xuất nào.
- Kiểm tra hóa đơn thay dầu lần trước. Nếu không rõ ai đã đổ gì, nên xả hết và thay mới đúng loại, không châm chồng.
- Chỉ dùng dầu tương đương khi tài liệu kỹ thuật của dầu ghi rõ đáp ứng đúng tiêu chuẩn mà sổ tay yêu cầu.
Nếu sổ tay chỉ định dầu bánh răng GL-5 80W-90 cho một vị trí không có phanh ướt, có thể tham khảo Idemitsu Gear GL-5 80W-90. Các dòng dầu truyền động máy công trình khác xem tại danh mục Dầu - Nhớt - Mỡ.
Dấu hiệu dầu cầu, dầu hộp số đã xuống cấp và cách kiểm tra mức dầu
Dấu hiệu cần chú ý
- Phanh bắt đầu kêu rít, rung sau lần thay dầu gần nhất.
- Dầu xả ra có màu sữa đục: đã lẫn nước, hay gặp khi máy lội bùn, ngập nước mùa mưa.
- Dầu đen, có mùi khét: quá nhiệt, thường do phanh hoặc biến mô làm việc nặng.
- Nhiều mạt kim loại bám nút xả, hoặc có mảnh vụn to: cần kiểm tra bánh răng, bạc đạn.
- Hộp số chuyển chậm, máy yếu khi xúc, nhiệt độ dầu số tăng cao.
Kiểm tra mức dầu đúng cách
- Đậu máy trên nền phẳng, hạ gàu trước và gàu sau xuống đất, tắt máy.
- Với cầu và giảm tốc bánh: xoay bánh để nút châm nằm đúng vị trí đánh dấu theo sổ tay. Dầu ngang mép lỗ kiểm tra là đủ.
- Với hộp số: làm theo hướng dẫn sổ tay, có đời kiểm tra khi máy nổ ở nhiệt độ làm việc, có đời kiểm tra khi tắt máy.
Chu kỳ thay: theo khuyến cáo của nhà sản xuất, ghi trong lịch bảo dưỡng của sổ tay. JCB có công bố dòng dầu hộp số cho phép kéo dài chu kỳ xả tới 1.000 giờ, nhưng đó là với đúng loại dầu của hãng. Máy làm mỏ đá, bùn nước nên kiểm tra thường xuyên hơn và thay sớm khi dầu có dấu hiệu bất thường.
Thay dầu cầu: các bước và lưu ý vệ sinh nút xả có nam châm
- Cho máy chạy một lúc để dầu ấm, dễ chảy, cuốn theo cặn.
- Đậu máy trên nền phẳng, hạ gàu, tắt máy, chèn bánh.
- Lau sạch khu vực quanh nút châm và nút xả để đất cát không rơi vào cầu.
- Mở nút châm trước, sau đó mở nút xả. Xả cả cầu và hai giảm tốc bánh nếu có nút riêng.
- Vệ sinh nút xả có nam châm: lau sạch mạt sắt, quan sát lượng và kích thước mạt. Mạt mịn như bột là mòn bình thường. Mảnh vụn hoặc vảy kim loại là dấu hiệu cần kiểm tra sâu hơn.
- Thay long đền, gioăng nút xả mới, siết đúng lực theo sổ tay.
- Châm đúng loại dầu, đúng dung tích, đến mép lỗ kiểm tra. Chờ dầu ổn định rồi kiểm tra lại.
- Chạy thử, rà phanh nhẹ vài lần, kiểm tra rò rỉ và nghe tiếng phanh.
Nếu đã thay đúng dầu mà phanh vẫn kêu, vẫn yếu, có thể lá phanh đã mòn hoặc chai. Khi đó cần kiểm tra bộ đĩa phanh ướt. Tam Hoàng Minh có các phụ tùng truyền động, phanh cho JCB tại danh mục Phụ tùng.